মণিৰাম দেৱান

১৮৫৮ চনৰ ২৬ ফেব্ৰুৱাৰী। যোৰহাট চহৰৰ টোকলাই নদীৰ পাৰত হাজাৰ হাজাৰ মানুহ নিস্তব্ধ হৈ থিয় হৈ আছিল। বতাহজাকতো আছিল এক অসহ্যকৰ চেপা উত্তেজনা।

সন্মুখত ফাঁচীকাঠ। আৰু সেই ফাঁচীকাঠৰ তলত দৃঢ় হৈ থিয় হৈ আছিল দুজন মানুহ—এজন পিয়লি বৰুৱা, আৰু আনজন অসমৰ আটাইতকৈ ধনী, আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী আৰু চতুৰ ৰাজনৈতিক ব্যক্তিত্ব... মণিৰাম দত্ত বৰুৱা, যাক আমি সকলোৱে ‘মণিৰাম দেৱান’ বুলি জানো।

মাত্ৰ এদিনৰ বিচাৰত ইংৰাজে তেওঁলোকক ফাঁচীৰ হুকুম দিছিল। কিন্তু কেনেকৈ এসময়ত বৃটিছ চৰকাৰৰ আটাইতকৈ বিশ্বাসী মানুহজন, এদিন বৃটিছ সাম্ৰাজ্যৰ বাবে আটাইতকৈ ভয়ংকৰ শত্ৰু হৈ পৰিল? কেনেকৈ এখন গোপন চিঠিয়ে অসমৰ ইতিহাস চিৰদিনৰ বাবে সলনি কৰি পেলালে? আহক, উভতি যাওঁ ১৮৫৭ চনৰ সেই উত্তাল সময়ছোৱালৈ।

মণিৰাম দেৱান কোনো সাধাৰণ মানুহ নাছিল। তেওঁ আছিল এক অবিশ্বাস্য প্ৰতিভাৰ প্ৰশাসক, কূটনীতিবিদ আৰু এজন দুৰদৰ্শী ব্যৱসায়ী।

প্ৰথম অৱস্থাত বৃটিছে তেওঁৰ বুদ্ধিমত্তাক ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ১৮৩৯ চনত তেওঁ ‘অসম কোম্পানী’ৰ দেৱান বা মুখ্য পৰিচালক হিচাপে দায়িত্ব লয়। অসমৰ হাবিয়ে-বননিয়ে চাহ গছ আৱিষ্কাৰ কৰাৰ আঁৰতো আছিল তেওঁৰ ডাঙৰ ভূমিকা। কিন্তু মণিৰামে অতি সোনকালেই বুজি উঠিছিল যে বৃটিছে অসমৰ উন্নয়ন কৰিবলৈ অহা নাই; আহিছে অসমৰ সম্পদ লুটিবলৈ। তেওঁ কোম্পানীৰ চাকৰি এৰি দিলে। নিজাববীয়াকৈ চেনিমৰা আৰু চিঞামৰাত অসমৰ প্ৰথমখন দেশীয় চাহ বাগিচা খুলিলে। তেওঁৰ এই ব্যৱসায়িক সফলতাই ইংৰাজসকলৰ চকু পুৰিছিল। কাৰણ এজন অসমীয়াই বৃটিছৰ সমানে সমানে ব্যৱসায় কৰাটো কোম্পানীয়ে কোনোপধ্যেই সহ্য কৰিব পৰা নাছিল।

বৃটিছৰ অত্যাচাৰ আৰু কৰৰ বোজাত অসমৰ পুৰন্দৰ সিংহৰ বংশধৰসকল দিশহাৰা হৈ পৰিছিল। শেষ চেষ্টা হিচাপে, আহোম ৰাজবংশৰ মৰ্যাদা পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে মণিৰাম দেৱান ১৮৫৭ চনৰ আৰম্ভণিতে কলিকতালৈ গ’ল। তেওঁ ইংৰাজ চৰকাৰক বহুতো আবেদন জনালে, কিন্তু কোনেও তেওঁৰ কথালৈ কাণ নিদিলে আৰু ঠিক সেই সময়তে ঘটিল সেই ঐতিহাসিক ঘটনা—১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহ। মীৰাট, দিল্লী, অযোধ্যাৰ বুকুত বৃটিছৰ বিৰুদ্ধে ভাৰতীয় চিপাহীসকলে হাতত অস্ত্ৰ তুলি ল’লে। কলিকতাত বহি মণিৰামে বুজি পালে—এইয়াই উপযুক্ত সময়। ব্ৰিটিছক অসমৰ পৰা ওফৰাই পেলোৱাৰ ইয়াতকৈ ডাঙৰ সুযোগ আৰু কেতিয়াও নাহিব।

মণিৰামে কলিকতাৰ পৰাই এখন গোপন ৰাজনৈতিক জাল তৈয়াৰ কৰিলে। তেওঁ যোৰহাটৰ কুঁৱৰ কন্দৰ্পেশ্বৰ সিংহ আৰু নিজৰ বিশ্বস্ত সতীৰ্থ পিয়লি বৰুৱালৈ কেইবাখনো গোপন চিঠি প্ৰেৰণ কৰিলে। চিঠিবোৰত আছিল স্পষ্ট নিৰ্দেশনা—ডিব্ৰুগড় আৰু গোলাঘাটত থকা অসম লাইট ইনফেণ্ট্ৰিৰ ভাৰতীয় চিপাহীসকলৰ সৈতে গোপনে যোগাযোগ কৰক। দুৰ্গাপূজাৰ সময়ত যেতিয়া ইংৰাজ বিষয়াসকলে উৎসৱত ব্যস্ত থাকিব, ঠিক সেই সময়তে বিদ্ৰোহৰ সূচনা হ’ব। ইংৰাজক বন্দী কৰি কন্দৰ্পেশ্বৰ সিংহক অসমৰ নতুন ৰজা হিচাপে ঘোষণা কৰা হ’ব। আৰু মণিৰামে নিজে কলিকতাৰ পৰা অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ যোগাৰ কৰি অসমলৈ উভতি আহিব।

কিন্তু... ভাগ্যৰ খেল আছিল সুকীয়া। হৰনাথ পৰ্বতীয়া বৰুৱা নামৰ এজন দাৰোগাই এই ষড়যন্ত্ৰৰ উমান পালে। কলিকতাৰ পৰা অহা গোপন চিঠিবোৰ ব্ৰিটিছ বিষয়া কেপ্তেইন চাৰ্লছ হলৰইডৰ হাতত পৰিল। চিঠিৰ প্ৰতিটো শব্দত স্পষ্ট হৈ উঠিল মণিৰাম দেৱানৰ হস্তাক্ষৰ।

পলকতে পৰিস্থিতি ওলট-পালট হৈ গ’ল। কলিকতাত মণিৰাম দেৱানক গ্ৰেপ্তাৰ কৰি আলিপুৰ জেলত ভৰোৱা হ’ল আৰু তাৰ পিছত কঢ়িয়াই অনা হ’ল যোৰহাটলৈ। সমান্তৰালভাৱে আটক কৰা হ’ল পিয়লি বৰুৱাক। ১৮৫৮ চনৰ ২৩ ফেব্ৰুৱাৰী। কেপ্তেইন হলৰইডে নিজেই বিচাৰকৰ আসনত বহি মাত্ৰ এদিনৰ ভিতৰতে মণিৰাম দেৱান আৰু পিয়লি বৰুৱাক ৰাষ্ট্ৰদ্ৰোহৰ অপৰাধত মৃত্যুদণ্ড ঘোষণা কৰিলে। কোনো আত্মপক্ষ সমৰ্থনৰ সুযোগ দিয়া নহ’ل।

২৬ ফেব্ৰুৱাৰীৰ পুৱা। ফাঁচীৰ মঞ্চত থিয় হৈও মণিৰাম দেৱানৰ মুখত কোনো ভয় নাছিল। তেওঁৰ চকুযুৰিত আছিল এক শান্ত আত্মবিশ্বাস। যেতিয়া ফাঁচীৰ ৰছীডাল ডিঙিত বান্ধি দিয়া হৈছিল, তেওঁ সন্মুখৰ মানুহখিনিলৈ চালে। পিয়লি বৰুৱা আৰু মণিৰাম দেৱানৰ চৰম আত্মত্যাগেৰে সমাপ্ত হ’ল ১৮৫৭ চনৰ অসমৰ সেই ঐতিহাসিক বিদ্ৰোহ।

ইংৰাজে ভাবিছিল যে মণিৰাম দেৱানক ফাঁচী দিলেই অসমৰ মানুহৰ কণ্ঠ চিৰদিনৰ বাবে বন্ধ হৈ যাব। কিন্তু তেওঁলোকে ভুল ভাবিছিল। মণিৰাম দেৱানৰ সেই ৰক্তবীজৰ পৰাই পৰৱৰ্তী সময়ত ফুলগুৰি ধেৱা আৰু পথৰুঘাটৰ দৰে ঐতিহাসিক কৃষক বিদ্ৰোহৰ জন্ম হৈছিল। এজন মানুহ, যাৰ হাতত আছিল অতুলনীয় ঐশ্বৰ্য্য আৰু ক্ষমতা—তেওঁ সকলো ত্যাগ কৰিছিল কেৱল নিজৰ মাটি আৰু স্বাভিমানৰ বাবে।